​Web sitesi yüksek çözünürlüğü nedeniyle telefonlara uyumlu değildir; daha iyi bir sonuç için lütfen bilgisayarınızda kullanınız!

 Timeline

Kuşeyrî

986 - 1072

Risâletü’l-Kuşeyriyye adlı eseriyle tanınan mutasavvıf, mütekellim ve müfessir

Açıklama :

Hacı Bayram Başer. "Kuşeyrî". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org
  • Süleyman Uludağ. “Kuşeyrî”. DİA. c. XXVI. İstanbul: TDV, 2002: 473-475. 
  • Süleyman Uludağ. Kuşeyrî Risâlesi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1996.
  • Ekrem Demirli. “Kuşeyrî’den İbnü’l-Arabî’ye İşâri Yorumculuk Hakkında Bir Değerlendirme: İşarî Yorumdan Tahkîke Doğru Kur’ân-ı Kerim Yorumculuğunun Gelişimi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [Atatürk Üniversitesi İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi] [İİFD] [EAÜİFD] 40 (2013): 121-142.
  • Alexander Knysh. Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Ufuk, 2011: 127-129. 

İsim

Kuşeyrî

Tam isim

Ebü’l-Kâsım Zeynülislâm Abdülkerim b. Hevâzin b. Abdilmelik el-Kuşeyrî

Kısa Tanıtım

Risâletü’l-Kuşeyriyye adlı eseriyle tanınan mutasavvıf, mütekellim ve müfessir

Doğum Tarihi, Doğum Yeri, Ölüm Tarihi, Ölüm Yeri

d. 376/986, Üstüvâ (Horasan)

ö. 465/1072, Nişabur

Hocaları/Şeyhleri

Fıkıh: Ebû Bekir Muhammed et-Tûsî

Kelam: İbn Fûrek (ö. 406/1015), Ebû İshak İsferâyînî (ö. 418/1027)

Tasavvuf: Ebû Ali Dekkâk (ö. 405/1015)

Öğrencileri

Ebû Ali el-Fârmedî (Gazzâlî’nin mürşidi)

Ekol/ Tarikat Mensubiyeti

Bağdat tasavvuf ekolü

Etkilendiği İsim ve Ekoller

Eş’arî

Cüneyd-i Bağdâdî

İbn Fûrek

Bâkillânî

Sülemî

Etkilediği İsim ve Ekoller

Gazzâlî

Hayatı

Horasan’ın Üstüvâ bölgesinde zengin bir Arap ailenin çocuğu olarak 376/986 yılında doğdu ve ilk önce Arap dili eğitimi aldı. Sancak beyinin oğlu olması hasebiyle savaş eğitimi de aldı ve henüz on beş yaşındayken sahibi olduğu köyün üzerindeki vergileri azaltmak için Nişabur’a geldi. Bu esnada dinî ilimlere ilgi duymaya başladı ve ünlü sûfî Ebû Ali Dekkâk’a (ö. 405/1015) intisap etti. Şeyhi ona öncelikle dinî ilimleri tahsil etmesini söyleyince Ebû Bekir Muhammed et-Tûsî’den Şâfiî fıkhını; İbn Fûrek ve Ebû İshâk İsferâyînî’den Eş’arî kelamını tahsil etti. Kuşeyrî bu dönemde Bâkillânî’nin eserlerini inceleyerek Eş’arî kelâmını benimsedi. Dinî tahsilinin ardından şeyhi Ebû Ali Dekkâk’ın sohbetlerine uzun müddet devam etti ve onun en gözde talebesi ve damadı oldu. Kısa süre içinde Kuşeyrî, Nişabur’da Şâfiî-Eş’arî geleneğinin en önemli ismi oldu. Aynı zamanda hadis tahsil etmek amacıyla Merv, Bağdat ve Hicaz’a gitti. Şeyhi Dekkâk’ın vefatının ardından Ebû Abdurrahman Sülemî’nin halkasına katıldı. Bu halkadaki Bağdatlı mutasavvıflar sayesinde Irak tasavvuf ekolüyle tanışma fırsatı buldu. Nişabur’un 429/1038’de Selçukluların eline geçmesinin ardından etkisini artıran Hanefi-Şâfiî çekişmesinde taraf oldu. 436/1045’de Eş’arî takipçilerinin Sünniliğini vurgulayan bir beyanatta bulunarak Eş’arî-Şâfiî hizbinin liderliğini üstlendi. Meşhur eseri Risâle’nin yazımını bu sırada tamamladı (438/1046).

Hizipçi tutumu Hanefiler tarafından tepki çekti ve Hanefileri destekleyen Selçuklu veziri Kundurî, Kuşeyrî’nin ve İmâmü’l-Haremeyn Cüveynî’nin hapse atılmasına hükmetti. Cüveynî kaçarak kurtulduysa da Kuşeyrî hapse atıldı. Ancak kısa süre içinde kendisine bağlı olanlar onu silah zoruyla kurtardı. 448/1056’da Halife Kâim’in Bağdat’a davetini kabul etti ve sarayda hadis dersleri vermeye başladı. Bir müddet sonra Nişabur’a döndü ancak siyasi ortam hâlâ aleyhine olduğu için Tûs’a yerleşmek zorunda kaldı. Kundurî’nin Alparslan tarafından idamının ardından vezir olan Nizamülmülk Hanefi-Şâfiî hizipleri arasındaki çekişmeyi dengeleyince Kuşeyrî 456/1064’de yetmiş dokuz yaşındayken Nişabur’a döndü ve 465/1072’de vefat edinceye dek burada hadis dersi vermeye devam etti. 

 

Öğretisi

Kuşeyrî’nin temel düşüncesi, tasavvufun şeriatın ilkeleriyle uyum içinde gelişim gösteren bir disiplin olarak, tıpkı diğer dinî ilimler gibi, kendi terminolojik yapısına sahip olduğu şeklinde özetlenebilir. Serrâc, Kelâbâzî ve Mekkî’de görülen “sünni tasavvuf anlayışının savunulması”, Kuşeyrî’nin de en önemli hedefidir. Bu minvalde Kuşeyrî, sûfîlerin düşüncelerinin bilhassa Şâfiî-Eş’arî düşünce sistemiyle uyumunu gösterdi. Meşhur eseri Risâle, tasavvufu izah etmedeki başarısı sebebiyle uzun asırlar boyunca ders kitabı olarak okutuldu. Bu eserde Kuşeyrî, sûfîlerin hal tercümelerini ele alarak tasavvufun nesiller boyu sahip olduğu sürekliliği gösterdi. Aynı zamanda tasavvufî adâb ve uygulamalara yönelik geniş açıklamalar getirdi. En önemli yaklaşımı, tasavvufu bir din ilmi olarak savunurken dile getirdiği terminoloji argümanıydı. Bu çerçevede çok sayıda tasavvuf kavramını izah etti. Eserinde tasavvufun bazı tartışmalı konularına da yer verdi ve bunların hepsinde Bağdatlı sûfîlerin getirdiği uzlaşmacı ve orta yol tutumunu devam ettirdi. Bununla beraber sûfîler arasındaki nazari ve amelî bazı görüş ayrılıklarına da atıf yapmıştır. Horasan bölgesinde yetişmesine rağmen Melâmetîlik akımına hiç yer vermemesi ve Iraklı sûfîlerden yararlanması, onun da Serrâc gibi, Bağdat tasavvuf ekolüne bağlı olduğunu gösterir.  

 

Öne Çıkan Eserleri

  • Risâletü’l-Kuşeyriyye. (437-438/1045-1046) Bulak 1284; Kahire 1385; Thk. Mahmûd b. Şerif, Abdülhalim Mahmud. Kahire: Dârü'l-kütübi'l-hadise, 1972; Kuşeyrî Risalesi. Çev. Süleyman Uludağ. 2. bs. İstanbul: Dergah Yayınları, 1981; Kuşeyrî Risalesi: Sufilerin İnanç ve Ahlakı. Çev. Dilaver Selvi. 2. bs. İstanbul: Semerkand, 2005; Tasavvuf ilmine dair Kuşeyrî Risalesi. Çev. Muhammed Coşkun. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2013.
  • Letâifu’l-işârât. (434/1042) Thk. İbrâhim Besyûnî. I-IV. Kahire, 1967-1970; Letâifu’l-işârât: Kuşeyrî Tefsiri. I-VI. Çev. Mehmet Yalar. İstanbul: İlk Harf, 2012.
  • Tahbîr ve’t-tezkîr. Thk. İbrâhim Besyûnî. Kahire, 1968. Thk. Abdülvâris Muhammed Ali. Beyrut, 1999; O’nun Güzel İsimleri. İstanbul: İlk Harf, 2011.
  • Tertîbü’s-sülûk fi tarîkillah. Haz. Fritz Meier. Oriens XVI, 1963: 1-39; Fritz Meier. “Kuşeyrî (ö. 465/1072)’nin Tertîbü’s-Sülûk’u”. Çev. Eyüp Yaka. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi IV.10 (2003): 363-375.
  • Kitâbu’l-mi’râc. Thk. Ali Hasan Abdülkādir. Kahire, 1964; Hakk’a Yükseliş. İstanbul: İlk Harf, 2011.
  • Nahvü’l-kulûb. Thk. İbrâhim Besyûnî. Kahire, 1964; Thk. Alemüddin el-Cündî. Tunus, 1977; Yay. Ramazan Muslu. “Kuşeyrî’nin Nahiv İlmine Dair Tasavvufi Yorumu”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2009): 89-104.
  • el-Lüma‘ fi’l-i’tikâd. Yay. Richard M. Frank. MIDEO XV. 1982: 53-74; Çev. İsmail Şık. “Kuşeyrî’nin “Luma’ fi’l-İtikâd” Adlı Akaid Risalesinin Çeviri ve Değerlendirilmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VIII.2 (2008): 205-214.
  • el-Fusûl fi’l-usûl. Yay. Richard M. Frank. MIDEO XVI.1983: 59-94.
  • Erbaa resâil fi’t-tasavvuf. Thk. Kasım Sâmerrâî. Bağdat, 1969.
  • Şikâyetü Ehli’s-sünne bi-hikâyeti mâ lehüm mine’l-mine. Kastamonu İl Halk Kütüphanesi, 2713/9.
  • Selâse resâil li’l-Kuşeyrî. Mahmûd Sa‘d et-Tablavî. Kahire, 1988.