​Web sitesi yüksek çözünürlüğü nedeniyle telefonlara uyumlu değildir; daha iyi bir sonuç için lütfen bilgisayarınızda kullanınız!

 Timeline

İbn Haldûn

1332 - 1406

Filozof, sosyolog ve tarihçi

Açıklama :

Kamuran Gökdağ. "İbn Haldûn". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org
  • Süleyman Uludağ, Tahsin Görgün, İbrahim Erol Kozak, Cengiz Tomar . “İbn Haldun”. DİA.  c. 19. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1999: 538-543; 543-555; cilt: 20, sayfa: 1-8; 8-12.
  • Ahmet Arslan. İbni Haldun’un İlim ve Fikir Dünyası. Ankara : Vadi Yayınları, 2002.
  • Ümit Hassan. İbn Haldûn’un Metodu ve Siyaset Teorisi. Ankara: Doğubatı Yayınları, 2010.
  • Sati el-Hüsrî. İbn Haldun Üzerine Araştırmalar. Trc. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 2001.
  • ed. Recep Şentürk. İbn Haldûn: Güncel Okumalar. İstanbul: İz yaıncılık, 2009.
  • İbrahim Erol Kozak. İbn Haldun’a Göre İnsan Toplum İktisat. İstanbul: Pınar Yayınları, 1984.

İsim

İbn Haldûn

Tam isim

Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî

Kısa Tanıtım

Filozof, sosyolog ve tarihçi

Doğum Tarihi, Doğum Yeri, Ölüm Tarihi, Ölüm Yeri

d. 732/1332, Tunus

ö. 808/1406, Mısır

Hocaları

Muhammed b. Sa‘d el-Ensârî

Muhammed b. Arabî el-Hasâyirî

Ahmed b. Kassâr

Muhammed b. Bahr

Abdülmüheymin el-Hadramî

Muhammed b. Süleyman es-Sattî

Muhammed b. İbrâhim el-Âbilî

Ahmed ez-Zevâvî

Ebü’l-Kâsım İbn Rıdvân

Öğrencileri

İbn Hacer Askalânî

Takıyyüddîn Ahmed el-Makrîzî

Ekol Mensubiyeti

Tarih, Felsefe, Fıkıh.

Etkilendiği İsim ve Ekoller

Gazâlî

Fahreddin Râzî

Tûsî

Cürcânî

Taftazânî

Etkilediği İsim ve Ekoller

Muhammed b. Muhammed b. Halil el- Esedî

Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed es-Sehâvî

Şihâbüddîn Ahmed b. Ali el-Kalkaşendî

İbnü’l-Ezrâk el-Gırnâtî

Cemâlüddîn Yusuf b. Tağriberdî

Muhyiddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Süleyman el-Kâfiyecî

Kâtib Çelebi

Koçi Bey

Mustafa Naîmâ

Ahmed Cevdet Paşa

Hayatı

732/1332 yılında Tunus’ta doğan İbn Haldûn’un ailesinin “Haldûn” lakabını alması, onun ailesinden Halid b. Osman’ın Endülüs’te bir saygı ifadesi olarak Haldûn şeklinde isimlendirilmesi ve onun soyundan gelenlere de Benî Haldûn denilmesindendir. Endülüs İşbiliyye şehrinde nüfuzlu bir ailenin üyesi olan babası eğitim ve öğretimle meşgul oldu. İbn Haldûn ilk öğrenimini babasından aldı, daha sonra Muhammed b. Sa‘d el-Ensârî’nin derslerine devam etti. Muhammed b. Arabî el-Hasâyirî, Ahmed b. Kassâr, Muhammed b. Bahr gibi âlimlerden dersler aldı. Abdülmüheymin el-Hadramî’den hadis ve siyer, Zevâvî’den kıraat, Sattî’den fıkıh, Muhammed b. İbrâhim el-Âbilî’den fıkıh usulü, kelam, mantık, felsefe ve matematik dersleri aldı. On ikinci yüzyılın büyük kelâm alimi Fahreddin er-Râzî’nin eserleri üzerinde çalıştı. Onun zamanında Tunus’ta Hafsîler, Fas’ta Merînîler, Tilimsân’da Abdülvâdîler, Endülüs’te Nasrîler (Benî Ahmer), Mısır’da Memlükler hüküm sürmekteydi. Büyük hizmetlerinden dolayı farklı sultanlar tarafından ödüllendirildi. Ancak sultanlar aleyhine yapılan faaliyetlere ve isyanlara da katıldı, takibata uğradı, sürgün edildi, yakalandı ve hapsedildi. İktidarların el değiştirmesinde önemli roller oynadı. Hafsîler, Merinîler, Abdülvâdîler, Nasrîler için elçilik, arabuluculuk, katiplik ve vezirlik gibi görevlerde bulundu. Biskre şehrinde göçebe kabileler arasında uzun süre yaşadı. Bazen toplumsal hayattan uzak dönemleri oldu  ve bu dönemlerinde ilmî faaliyetlerini yürüttü. Hayatının bu hareketli dönemlerinde Tunus, Fas, Bicâye, Biskre, Tilimsân, Gırnata, İşbiliyye, Hüneyn gibi Kuzey Afrika ve Endülüs şehirlerinde bulundu. Hayatının bu dönemindeki tecrübeleri onu çok bilinen tarih ve toplumu konu edinen kitabını yazmaya yöneltti. İbn Haldûn siyasi faaliyetleriyle geçen uzun bir dönemin ardından 776/1375 yılında kendini ilme ve öğretime adamaya karar verdi. Bir kabilenin yanında dört yıl sakin bir hayat sürdü. el-İber adlı eserinin en dikkat çekici bölümlerinden biri olan Mukaddime’nin ilk müsveddelerini 779/1377 burada tamamladı. Kitabın kabilelerle ilgili kısmını yazmak için kaynak bulmak amacıyla 780/1378 Tunus’a gitti. Burada ilmî çalışmalarına devam ederek dersler verdi. Eserini tamamlayarak sultana ithaf etti. Ancak  birtakım siyasî sebeplerle hacca gitmek maksadıyla Tunus’tan ayrılarak 784/138 yılında İskenderiye’ye gitti. Buradan Kahire’ye geçti. Ezher Camii’nde verdiği dersler büyük ilgi gördü. Bir süre sonra Kamhiye Medresesi müderrisliğine ve daha sonra Sultan Berkuk tarafından 786/1384 Maliki kadılığına tayin edildi. Burada yine bazı medreselerde hadis dersleri verdi. Kadılık ve müderrislik yaptı. Ancak siyasi bazı çekişmelere taraf olduğundan bazı sıkıntılar çekti. Tekrar Malikî kadılığı görevine atandı. Memlûk devletinin Sultanı el-Melikü’n-Nâsır Ferec’in Suriye’ye yaptığı askeri sefere katıldı. Sefer dönüşü Kudüs’ü ve Hz. İbrahim’in kabrini ziyaret etti. Ancak Kahire’ye dönüp kadılık görevine devam etmeye başladıktan kısa bir süre sonra bu görevden alındı. Timur’un Suriye’nin bazı bölgelerini alması üzerine Memlûk ordusuyla Dımaşk’a giden İbn Haldûn burada Timur’un isteği üzerine Mukaddime adlı eserinde devletlerin yükseliş ve çöküşü ile ilgili görüşlerini sözlü ve yazılı olarak ona aktardı. İbn Haldûn Mısır’da ikameti süresinde Mukaddime adlı eserinde bazı değişiklikler yaptı. Kadılık görevini yürütürken 808/1406’da Kahire’de öldü.

 

Bilgi Teorisi

Klasik felsefenin birinci ve ikinci akledilirler şeklindeki ayırımı eleştirisinden hareket eden İbn Haldûn’un bilgi teorisi, akledilirlerin maddeleri bakımından duyulurlar-duyulur olmayanlar bağlamında “mutâbakat” kavramıyla olan ilişkisi üzerine kurulmaktadır. İbn Haldûn, söz konusu mutâbakatı “imkân” ve “kesinlik” bağlamında “kemâl” kavramı üzerinden soruşturmaktadır. Bu soruşturmanın amacı akledilirlerin maddeleriyle olan mutâbakatının, başka bir ifadeyle, zihinde biri diğer(ler)inden soyutlanmış küllî kavramlar arasındaki mutâbakatın gâyesi olarak “kemâl” kavramı üzerinden “tam tasavvur”un ve “tam tasdik”in mümkün zeminini tespit etmektir. Çünkü tasdîk, tasavvur üzerine inşa edildiğinden tam tasavvurun mümkün olmadığı bir durumda tam tasdîk de mümkün olmaz. Ona göre “tam tasavvur” ve “tam tasdik”e ulaşmasını mümkün kılan zemini ise duyulurlarla olan irtibatın sağlamlığı vermektedir. İbn Haldûn ikinci akledilirlere ilişkin araştırmaların “zan” ve “tahmin”in ötesinde bir kesinlik ifade etmediğini, kesin bilginin tecrübe edilebilir olan birinci akledilirlere ilişkin araştırmalarda elde edilmesinin mümkün olduğunu vurgulamaktadır. İbn Haldûn’a göre birinci akledilirler alanı “duyulurlarla bir şekilde ilişkili anlamlar olarak” tecrübeye konu oldukları için “bütün yönleriyle duyulardan/duyulurlardan uzaklaşmış değildirler”. Çünkü “akledilirlerin maddelerinden soyutlanması ancak duyu organlarımızın alanına giren hususlar itibariyle mümkündür”. İbn Haldûn’a göre duyu organlarımız alanına giren birinci akledilirlere ilişkin bu imkân “bir şeyin (hariçteki) maddesi bakımından imkânı”dır (el-imkân bi-hasebi’l-mâddeti elletî li’ş-şey’i). Buna karşılık İbn Haldûn, ikinci akledilirler alanına ilişkin imkânı ise burhânî oluşu maddesi bakımından tasdîk olunmayan “salt aklî (zihnî) imkân” (el-imkânü’l-akliyyü’l-mutlak) olarak tanımlamaktadır. O halde birinci akledilirlerin burhânî olarak tasdîk edilmesini mümkün kılan şey hariçteki maddeleridir. İbn Haldûn akledilirlere ilişkin bu ayırımı, onların maddeleri bakımından zihnî varlık ve haricî varlık oluşları üzerine inşa etmek istemektedir. Buna göre i) zihnî varlık, duyulurlara dâhil olmayan, ancak zihinde var olan mücerred küllî kavramlar olarak ikinci akledilirlerin maddesini oluştururken ii) haricî varlık, dışarıda müşahhas bir varlığa sahip duyulurlar olarak birinci akledilirlerin maddesini oluşturmaktadır. Dolayısıyla İbn Haldûn’un bilgi teorisi, aklî olarak ispatlanabilir bilgiyi sadece birinci akledilirler alanı için mümkün görmekte, ikinci akledilirler alanı için bu tür bir bilgiyi mümkün görmemektedir. Ancak İbn Haldûn ikinci akledilirler alanındaki varlıkların varlığını kabul etmektedir. İbn Haldûn bu alandaki varlıklara dair bilgiyi elde etmenin çeşitli yollarından bahsetmekle birlikte bunların kesinlikten uzak olduğunu ve bu alandaki burhânî bilgiyi peygamberler vasıtasıyla gelen ilahî vahiy olduğunu düşünmektedir. 

 

Ahlak ve Siyaset Düşüncesi

İbn Haldûn’a kadar İslam dünyasında genel hatlarıyla üç siyasî düşünüş biçimi mevcuttur. Bunlardan birincisi kelam ve fıkıh kitaplarındaimametbaşlıkları etrafında ele alınan ve ilahî yasa temelinde ebedî kurtuluşu hedefleyen fikhî-kelâmî siyasettir. İkincisi, hükümdarlar/sultanlar/melikler’e nasihat şeklinde gelişen siyasetnâme geleneğidir. Üçüncüsü ise Yunan siyasî düşüncesine bağlı felsefenin yöntem ve amaçlarına dayalı olarak gelişen felsefî siyaset geleneğidir. Bunlardan özellikle ilk ikisinin ana problematiği ilahî yasa temelinde ebedî kurtuluşu hedefleyen hilafet-imamet teorisidir. Bu düşüncenin felsefî siyasetteki serencamı ise ilahî kanun ile aklî kanun (nomos) arasında bir uygunluğun olup olmadığı şeklindedir. İbn Haldûn ise bu üç siyasî düşünüş geleneğini birleştiren bir noktada durmaktadır. Onun siyaset teorisi, bir taraftan bilgi teorisine paralel bir şekilde klasik metafizik bilgi teorisinin eleştirisi, diğer taraftan fıkhî-kelamî siyaset ile siyasetnâme geleneği eleştirisi üzerine kurulmaktadır. Birinci yönüyle bu eleştiri, metafizik alan hakkında burhânî ve nesnel bilgi elde etmenin imkânsızlığı düşüncesine dayanırken, ikinci yönü itibariyle ise dinin, pratik gerçeklikleri yadsıyarak bütün zamanlar ve mekânlar için geçerli olabilecek özel bir formül tahsis etmediği düşüncesine dayanmaktadır. Zira İbn Haldûn hem felsefî siyasetteki metafizik irtibatları hem de dinî siyasetteki ilahî yasaların zorunluluğu düşüncesini dışarda bırakarak doğrudan toplumsal ve siyasal olgulara, bunlar arasındaki zorunlu nedensel bağlantılara yönelik tecrübî bir siyaset yaklaşımı geliştirmektedir. Bu tecrübî yaklaşımın ana kavramları umrân, mülk, devlet, hadâret ve bedâvettir. Bu kavramlar arasındaki irtibatı sağlayan, onları birbiriyle ilişkili hale getiren en önemli kavram ise asabiyettir. İnsan doğasında var olan, ancak toplumsal ve siyasî gerçeklikler ile pratik belirleyenlerin etkinliğiyle çeşitli görünümler kazanan asabiyet, yukarıda sözkonusu edilen üç siyasî düşünüş tarzının, fıkhî-kelamî siyaset, siyasetnâme ve felsefî siyaset, bıraktığı boşlukları aşacak bir zemin arama girişimidir. Bu sebeple asabiyet, sözkonusu geleneklerin, normatif ve metafizik zorunluluklarını tashih ederek siyasal otorite için ne şer’î bir yasanın ne de metafizik bir belirlenimin zorunlu olduğunu varsaymaktadır. Buna göre ne felsefe ne de din pratik gerçeklikler bakımından bütün zamanlar ve mekânlar için siyasal otoritenin ayrıntılarını belirleyen özel bir formül tahsis etmektedir. Böylece İbn Haldûn teorisinde siyasal otorite, zorunlu şer’î ve felsefî/ahlakî bir belirlenim olmadan zamanın ve mekânın pratik gerçekliklerinin işaret ettiği şekilde toplumsal maslahatı sağlayacak asabiyet tarafından temsil edilir. 

 

Öne Çıkan Eserleri

 

  • Mukaddime. Trc. Vecdi Akyüz. İstanbul: Dergah Yayınları, 2004.
  • Kitâbü’l-İber. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
  • Lübâbü’l-Muhassal. Thk. Refîk el-Acem. Beyrut: Dârü'l-Maşrık, 1995.
  • Et-Ta‘rîf bi İbn Haldûn ve Rihletuhu Garben ve Şarkan. Trc. Vecdi Akyüz. İstanbul: Dergah Yayınları, 2004.
  • Şifâü’s-sâil. Trc. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 1984.