​Web sitesi yüksek çözünürlüğü nedeniyle telefonlara uyumlu değildir; daha iyi bir sonuç için lütfen bilgisayarınızda kullanınız!

 Timeline

Kutbüddîn Şîrâzî

1236 - 1311

İranlı İşrâkî filozof

Açıklama :

Kamuran Gökdağ. "Kutbüddîn Şirazî". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org (Musikî Kısmı: Fazlı Arslan)
  • Azmi Şerbetçi. “Kutbüddîn-i Şîrâzî”. DİA. c. 26. Ankara: TDV, 2002: 487-489. 
  • Halide Yenen. "Amellerin Bedenleşmesi Bağlamında Kutbüddin eş-Şîrâzî ve İbn Arabî Mukayesesi" Şeyhü’l-İşrâk’ın İzinde: İlk Dönem İşrâkî Şârihler. ed. M. Nesim Doru, Ömer Bozkurt, Kamuran Gökdağ.
  • Hatice Toksöz. "İşrakî Felsefe Geleneğinde Nûr Kavramı: Kutbettin Şirazî Yorumu ve İbn Sînâ ile Mukayesesi" Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri. 2014: 391-410.
  • Resul Ertuğrul. "Kutbuddîn eş-Şîrâzî (Ö. 710/1311)’nin Fethu’l-Mennân Tefsirinin Özgün Yönleri". İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (2013): 133-178.
  • Mahmut Recep Keleş. “Kutbüddin eş-Şirâzî’nin Anadolu’daki Faaliyetleri Ve Sadreddin Konevî İle İlişkisi”. Tarih Okulu Dergisi (TOD) XIX (2014): 329-345.
  • Fazlı Arslan. İslam Medeniyetinde Musiki. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
  • H. G. Farmer. The Sources of Arabian Music. Leiden: 1965.
  • H. G. Farmer. A History of Arabian Music. London: 1929.
  • Necati Tetik. Kıraat İlminin Ta‘limi. İstanbul: İşaret Yayınları, 1990.
  • Fazlı Arslan. “Qur’an’s Tajweed at Qutb al-Din al-Shirazi’s Music Notation” International Journal Of Humanities and Social Science, vol.1, no. 10 (August 2011). USA. 2011: 209-216.

İsim

Kutbüddîn Şîrâzî

Tam isim

Kutbüddîn Mahmûd b. Mes‘ûd b. Muslih el-Fârisî eş-Şîrâzî eş-Şâfiî 

Kısa Tanıtım

İranlı İşrâkî filozof

Doğum Tarihi, Doğum Yeri, Ölüm Tarihi, Ölüm Yeri

d. 634/1236, Şîraz

ö. 710/1311, Tebriz

Hocaları

Nasîrüddîn et-Tûsî

Ebü’I-Hayr el-Kâzerunî

Şemseddin el-Keyşî

Şerefeddin Zeki el-Buşekânî

Ali b. Ömer el-Kâtibî el-Kazvînî

Sadereddîn Konevî

Müeyyidüddîn el-Urdî

Alâüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Muhammed et-Tâvûsî el-Kazvînî eş-Şâfiî

 

Öğrencileri

Ebu Abdullâh Kutbuddîn Muhammed b. Muhammed b. Tahtânî er-Râzî

Kemalüddîn el-Hasen b. Ali el-Fârisî

Allâme Şerefüddîn Eşref el-Kâşânî

Mevlânâ Seyfüddîn el-Me‘iyânî

Rüknüddîn eş-Şîrâzî

Afîfüddîn Es‘ad

Etkilendiği İsim ve Ekoller

Sühreverdî

İbn Sîna

Fahreddîn er-Râzî

Etkilediği İsim ve ekoller

Adûdiddîn Îcî

Nizâmüddîn en-Nişâbûrî

Etkileşimler

Mevlana Celaleddîn Rûmî

Medreseler

Nizamiye Medresesi-Bağdat

Gök Medrese-Sivas

Hayatı

634/1236 yılında tabîb bir ailenin çocuğu olarak Şîraz’da doğan Kütbüddîn Şîrâzî, ilk öğrenimini Sihâbüddîn es-Sühreverdî’nin talebesi olan babasından almıştır. Tabib olan babasının ölümü onun yerine görevlendirildi. Tabiplik görevi esnasında İbn Sînâ’nın el-Kânûn fi’t-tıb isimli eseriyle tanıştı. Daha sonra Fahrettin er-Râzî’nin şerhi başta olmak üzere el-Kânûn üzerine yazılan şerhleri inceledi. Bu konudaki incelemelerini geliştirmek üzere Merağa’ya giderek burada Nasîrüddîn et-Tûsî’nin derslerine katıldı. Burada Zîc-i ilhânî’nin hazırlanmasında yardımcı oldu. Daha sonra önce Horasan’a oradan da Konya’ya geçti. Konya’da Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’yle de görüşen Şîrâzî Sadreddîn Konevî’nin derslerine katıldı. Sivas ve Malatya’da kadılık görevinde bulundu. Daha sonra Mısır’a elçi olarak gönderildi, oradan önce Şam’a ardından memleketi İran’a geçerek Tebriz’e yerleşti ve 710/1311 yılında burada öldü.  

 

Öğretisi

İslam düşünce dünyasının en hareketli kuşağının bir mensubu olan Kutbüddîn eş-Şîrâzî’nin eserleri ve temel öğretisi Sihâbüddîn es-Sühreverdî’yle sistemleşen işrâkîlik ekolunun temel öğretileri doğrultusunda şekillenmiştir. Eserlerinin araştırma alanlarından da anlaşıldığı kadarıyla çok yönlü bir düşünür olan Şîrâzî’nin başta varlık ve bilgi soruşturması olmak üzere temel felsefî meselelere ilişkin incelemeleri işrâkî ekolun kavramları üzerinden gerçekleşmektedir. Varlık/ontoloji soruşturmasına dair Şîrâzî, işrâkî ekolun meşhur “nûr” ve “zulmet” kavramlarını kullanmaktadır. Ona göre bu kavramları üzerine kurulan işrâkî ontoloji meşşâî felsefenin vacip-mümkin ayırımı üzerine inşa edilen ontolojisinin barındırdığı eksiklikleri aşmaktadır. Buna göre nur’un zorunlu varlık tasavvurunu zulmet ‘in ise mümkün varlık tasavvurunu aşabilecek yeni bir zemin arayışı olduğu söylenebilir. Nur ve zulmet arasında kurulan varlık hiyerarşisinde bütün varlıklar varlıklarını, meşşâî teorinin vâcibü’l-vücûd bi-zâtihi kavramına benzer bir şekilde, nûru’l-envâr’dan almaktadır. Nuru’l-envâr zatında sırf nurdur, bütün varlıkları yokluk karanlığından varlığın nuruna çıkarmaktadır. Varlığın yokluk karşısındaki durumu, zuhûrun gizlilik karşısındaki durumuyla aynıdır. Meşâî felsefenin varlık-mahiyet ayırımını bazı farklılıklarla Şîrâzî’de sürdürmektedir. Varlık-mahiyet ilişkisi konusunda Şîrâzî selefleri gibi mahiyetin esas olduğunu düşünmekte ve varlığın mahiyet üzerine bir ilave olduğunu söylemektedir.

 

Musikî

Kutbeddîn-i Şîrâzî, mûsikînin yazım tarihinde notasyona önemli bir yenilik getirmiştir. Bahse konu nota, Şîrâzî’nin Mantık, Felsefe, tabîî ilimler, Geometri, Astronomi, Aritmetik ilimlerini kapsayan Dürretü’t-Tâc li Ğurreti’d-Dîbâc adlı eserinin mûsikî risâlesi içindedir. Dürretü’t-Tâc’ Ayasofya nu. 2405 (müellif hattı vr. 198a-b), Ragıp Paşa nu, 838 (vr. 166b-167a), Damad İbrahim nu. 815, (vr. 358b-359a) Damad İbrahim nu. 816, (vr. 160a-b) Şîrâzî, notasyonda Urmevî’nin on yedi perdeli ses sistemine bağlıdır. Risâlesinde Urmevî ile aynı ebced notasını kullanır ancak Şîrâzî’nin asıl önemli yanı nota yazım sistemindeki yeniliğidir ki günümüz notasyonunda kullanılan bazı kavramları o gün ortaya koymaktadır. Bir varaktaki (iki yüz) nota cetvelinde birbirine paralel beş satır, dikey on altı sütun görüyoruz. Her 5 satır bir nota cümlesidir. En üstte Urmevî sisteminin A’dan (elif), (yv) ye kadar, on altı perdesi yazılmıştır. Onun altında muhtemelen kar´ veya nakra karşılığı olarak kaf harfleri konmuştur. Bunlar da harekeli olanlara konduğuna göre vuruşların yapılacağı yerleri gösteriyor. Ten  tetenenen tetetenenen. Cetvelin sağında nota satırları, 1, 2, 3…15 olarak numaralandırmıştır. Asıl bestenin notalarının başladığı beş satırın yer aldığı bölümde;

1. Cedvel-i nağamât: Eserin notaları gösteriliyor.

2. Cedvel-i nakarâtta vuruşlar gösteriliyor. 

3. Cedvel-i cumû-ı muhtelit. Makam içerisinde farklı makam dizilerini gösteriyor.

4. Cedvel-i ahvâl-i nağamât. Nağmelerin halleri (notation nuances) gösteriliyor. Bu notasyondaki en ilginç ayrıntı bu nüanslardır.

5. Cedvel-i taksîm-i şi'r. Bu son satırda güfte taksimatı yapılıyor. Her perdenin altına şiirin hangi bölümünün geleceği yazılıdır.

Kullandığı nüans terimleri şunlardır:

Med: مد Uzatmak.  

Vakf: وقف Durma işareti/Sus. 

Sâkin: ساكن Son sesi harekeli değil harekesiz olan hecelerde kullanılmıştır.

Cehr: جهر Açık, aşikâr, yüksek sesle icra anlamına gelir. Günümüz notasyonunda forte’ye denk geliyor. 

Müşedded: مشدد Şiddetli. Günümüz notasyonunda sforzando’ya (sf) denk geliyor.  

Müşedded ve Cehr: جهر و مشدد Günümüz notasyonunda fortissimoya (ff) karşılık gelir.

Hufût: خفوت  Sözü gizleyip yavaşça söylemek, sesi alçaltmak anlamına gelir: Piyano.

Mufahham: مفخم Rfz (rinforzando)’ya karşılık gelen bu kavramın sözlük anlamı, sesi kalınlaştırmak, harfleri yaymadan kaba ve kalın telaffuz etme anlamına gelir.

Muhteles: مختلس Bu Arapça kelime bir şeyi çabucak kapmak anlamına gelmektedir.

Bu terimlerden sadece “forte” ve “piyano”nun Batı notasında kullanıldığı tarih 1597’dir. Şîrâzî tam üç asır önce birçok nüans ve gürlük terimini kullanmıştır.

Şîrâzî’nin bu yenilikteki esin kaynağı, Kur’ân tecvidi yani tilavet nüansları ve kıraat kitaplarıdır. Nitekim o tarihten önce yazılan birçok tevcid ve kıraat kitabı incelendiğinde bu terimlerin tamamının o kaynaklarda yer aldığı açıkça görülmektedir.

 

Öne Çıkan Eserleri

  • Şerhu Hikmeti’l-işrâk. (Şerh). Kum: İntişarat-ı Bidar, [t.y.] 
  • Dürretü’t-Tâc li-Ğürreti’d-Dîbâc. Thk. Seyyid Muhammed Meşkeve. İntişarat-ı Hikmet, 1986.
  • Fethu’l-Mennân fî Tefsîri’l-Kur‘ân. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, nr. A1830.
  • Şerhu Külliyâti’l-Kânûn. (Şerh) Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya Kısmı, nr. 3649-3654.
  • Nihâyetü‟l-İdrâk fî Dirâyeti’l-Eflâk. Bibliotheque Nationale, nr. 2517/8; British Museum, nr. ADD 7482.
  • et-Tuhfetu’ş-şâhiyye fi’l-Hey’e. Süleymaniye Kütüphanesi, Cârullah Efendi, nr. 2060/1.
  • el-Muhtasar fi’l-Hey’e. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih nr. 5302.
  • Miftâhu’l-Miftâh. Süleymaniye Kütüphanesi, Amcazade Hüseyin Paşa, nr. 394.