​Web sitesi yüksek çözünürlüğü nedeniyle telefonlara uyumlu değildir; daha iyi bir sonuç için lütfen bilgisayarınızda kullanınız!

 Timeline

Abdulkerîm el-Cîlî

1365 - 1428

Sûfî-âlim, İbn Arabî şârihi

Açıklama :

Betül Kanburoğlu. "Abdulkerîm el-Cîlî". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org
  • Muhammed İkbâl. The Development of Metaphysics in Persia. London: Luzac Company, 1908.
  • Reynold Alleyne. Nicholson Studies in Islamic Mysticism. Cambridge: The University Press, 1921.
  • Yūsuf Zîdān. el-Fikru’l-Ṣūfīyye'inde Abdulkerîm el-Cîlî. Beyrût: Dâru’l-Nahatu’l-Arabiyye, 1988.
  • Yūsuf Zîdān. Abdulkerim el-Cîlî: Feylesūfu’s-Ṣūfīyye. Beyrut: Daru’l-Cil, 1992.
  • Nicholas Lo Polito. Abd al-Karîm al-Jîlî: Tawhîd. Transcendence and Immanence. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). University of Birmingham, 2010.
  • Suheyl Abdulbāis. et-Tercumān Naẓariyyetu’l-İnsānu’l-kāmil ‘inde Abdulkerim el-Cîlî. Beyrut: Darü’l-Makasıd, 2011/1432.
  • Abdullah Kartal. “Abdülkerîm el-Cîlî’de Din ve İnanç: İmân ve İnkâr Üzerine Farklı Bir Yaklaşım”. UÜİFD, c. 12. s. 1. 2003: 215-232.

İsim

Abdulkerîm el-Cîlî

Tam isim

Kutbu’d-dîn Abdulkerîm bin İbrâhîm bin Abdulkerîm el-Cîlî

Kısa Tanıtım

Sûfî-âlim, İbn Arabî şârihi

Doğum Tarihi, Doğum Yeri, Ölüm Tarihi, Ölüm Yeri

d. 767/1365 ?, Cîl, Bağdat.

ö. 832/1428 ?, Bağdat ?

Hocaları

Kâdirî Şeyhi Şerefuddîn İsmâʿil bin İbrâhîm el-Cebertî

(d. 722/1322-23 – ö. 806/1403-04)

Ekol Mensubiyeti

Hanbelî mezhebi

Kâdiriyye tarikatı

Etkilendiği İsim ve Ekoller

İbn Arabî, vahdet-i vucûd geleneği

Kuşeyrî

Suhreverdî

Etkilediği İsim ve ekoller

Ahmed bin Muḥammed bin Yûnus bin Aḥmed bin el-Seyyid ʿAlâddîn el-Medenî el-Kuşâşî (d. 991/1538 – ö. 1071/1661)

Abdu’l-Ganî bin İsmâʿîl el-Nâblusî (ö. 1143/1731)

Doğu Hindistan bölgesi

İletişim ve etkileşimde bulunduğu isimler

Cemâlu’d-Dîn Muḥammed bin İsmâʿîl bin al-Makdeş

(ö. 778/1376-77)

İbnu’l-Ahdal (ö. 815/1412)

Ahmed bin el- Raddâd (ö. 821/1417-18)

el-Mizcâcî (829/1425)

Bulunduğu Medreseler

Zebîd Medresesi ?

Hayatı

Hayatı ve ilmî irtibatları konusunda sınırlı bilgiye sahip olduğumuz Ḳutbu’d-dîn Abdulkerîm bin İbrâhîm bin Abdulkerîm el-Cîlî’nin, 767/1365 yılında dünyaya geldiği söylenir. İran’ın Cîlan kasabasında doğduğu söylense de; Bağdat yakınlarındaki Cîl kasabasında dünyaya geldiği ve İran’da büyüdüğüne dair rivayetler daha kuvvetlidir. Katip Çelebi’nin kaydettiğine göre Kâdiriyye tarikatinin kurucusu Abdulkâdir-i Geylânî’nin [Abdu’l-Ḳâdir el-Cîlânî (1077-1166)] torununun oğludur. İran’ın Cîlan kasabasına nispet edilmesi de, kuvvetle muhtemel bu bağdan ileri gelir. Yine kesin olmamakla birlikte 832/1428 yılında Bağdat’ta vefat etmiştir.

Kaynaklar, Abdulkerîm el-Cîlî’nin uzun süre aynı yerde yerleşik kalamadığını belirtir. Kendi eserine düştüğü notlardan öğrenildiğine göre Hindistan’a seyahat etmiştir. Gittiği bölgenin, Hindistan’ın Kerala eyaletine bağlı Koçi şehri olduğu söylenir. Bu şehrin Umman denizi kıyısı olan bir liman kenti olması, bu ihtimali güçlendirmektedir. Hindistan seyahatinin, özellikle Doğu Hindistan bölgesinin Kâdirîlikle tanışmasında etkili olduğu ifade edilir. Sonraki dönemde bir süre Yemen’in Zebîd şehrinde yaşar. Bu dönem, Yemen’de Rasûlîlerin [Benû Rasûl (1229-1454)] hüküm sürdüğü vakitlere rast gelir. Çoğu, aynı zamanda âlim olan Rasûlî sultanlarının, toplumda rağbet gören âlim ve sûfîleri himaye ettikleri söylenir. ʿAbdulkerîm el-Cîlî’nin Zebîd’e gelmesinde de, bölgenin ilmî açıdan zengin ve konforlu olmasının etkili olduğu düşünülebilir. Ṣanʿâ, Mısır, Mekke, Medine, Gazze gibi şehirlere gittiği kaynaklarda ifade edilse de, seyahatlerinden hakkında en çok ayrıntı bilinen dönem, Zebîd’te yaşadığı dönemdir.

Abdulkerîm el-Cîlî, el-Kehf ve’r-raîm olarak bilinen eserinde Zebîd’e geldiğini, burada Kâdirî Şeyhi Şerefuddîn İsmâʿil bin İbrâhîm el-Cebertî (ö. 806/1403-04)’nin müridi olduğu ve bazı arkadaşları ile birlikte burda yaşadığını belirtir. Bahsettiği arkadaşlarının dönemin Zebîd müftüsü İbnu’l-Ahdal (ö. 815/1412), bölgenin kadısı Ahmed bin el- Raddâd (ö. 821/1417-18) ve el-Mizcâcî (829/1425) olabileceği, kaynaklarda geçen bilgiler arasındadır. Kendi ifadesine göre el-Kemālātu’l-İlāhīyye fī’s-ṣıfāti’l-Muḥammedīyye isimli eserini de 805/1402-03 yılında Zebîd’te tamamlamıştır.

Abdulkerîm el-Cîlî’nin bizzat kendisi, el-Cebertî’den “şeyhim” diye söz eder. Onun dışında kendisinin hocası olduğunu beyan ettiği başka kimse yoktur. Kaynaklar, el-Cebertî’nin sıkı bir İbn Arabî takipçisi olduğunu ve Yemen’de onun düşüncesinin yayılmasında etkin rol oynadığını kaydeder. Dolayısıyla Abdulkerîm el-Cîlî’nin İbn Arabî’nin önde gelen şârihlerinden olması ve özellikle onun vahdet-i vucût öğretisine yeni açılımlar getirmesini, hocasının bu bağlantısı ile birlikte düşünmek makul olacaktır. Kaynaklara göre el-Cebertî’nin halkasında, İbn Arabî’nin Fuṣûṣu’l-ḥikem ve Futûhâtu’l-Mekkiyye’sinin yanında; Ḳuşeyrî’nin Risaleleri ve Suhreverdî’nin Avârifu’l-Maʿârifi de okunmaktadır. Dolayısıyla Abdulkerîm el-Cîlî’nin düşüncesini etkileyen sûfîlere, İbn Arabî’nin yanında, Ḳuşeyrî’ ve Suhreverdî de dahil edilebilir.

Abdulkerîm el-Cîlî, el-Cebertî’nin yanında, el-Menâẓıru’l-ilâhiyye isimli eserinde “gördüm” diye söz ettiği bir âlim daha vardır; ki bu kişi Cemâlu’d-Dîn Muḥammed bin İsmâʿîl bin al-Makdeş (ö. 778/1376-77)’tir. Kendisiyle teşriki mesai yapıp yapmadığı bilinmemekle birlikte, en azından iletişimde olduğu söylenebilir. Bunlara ilaveten, Abdulkerîm el-Cîlî’nin, isim vermemekle birlikte, eserlerinde “Allah dostlarından bir adam” diyerek söz ettiği hocaları vardır. Fakat bu kimselerin künyelerine yer vermediği için kimleri kastettiği bilinmemektedir.

İbn Arabî’nin önde gelen şârihlerinden olan Abdulkerîm el-Cîlî’nin günümüze 30 kadar eseri ulaşmıştır. Bunlardan kendisinin başyapıtı olarak değerlendirebileceğimiz eseri, İnsân-ı Kâmil olarak bilinen el-İnsānu’l-kāmil fī maʻrifeti’l-evāḫir ve’l-evāʾil’dir. es-Seyyid Alâddîn el-Medenî el-Ḳuşâşî (ö. 1071/1661), bu eser üzerine hâşiye yazmış ve İbn Arabî’nin Abdulkerîm el-Cîlî tarafından formule edilen yorumunu, Sumatra ve Cava gibi farklı İslam coğrafyalarına taşımıştır. Benzer şekilde Abdu’l-Ġanî bin İsmâʿîl el-Nâblusî (ö. 1143/1731) de onun düşüncesinden etkilenmiş, İnsân-ı Kâmil’in son babına şerh yazmıştır.

Öğrenci yetiştirip yetiştirmediği bilinmeyen Abdulkerîm el-Cîlî’nin fikirleri, İslam coğrafyasının farklı bölgelerini etkilemiş; eserleri, özellikle Doğu Hindistan’da rağbet görmüş ve bu bölgedeki dinî inanç ve düşüncenin inşasında önemli rol oynamıştır.

 

Öğretisi

Eserlerinin çoğunda İbn Arabî’nin fikirlerini işleyen Abdulkerîm el-Cîlî, bazı meselelerde ona muhâlif olmakla birlikte, onun insân-ı kâmil, vahdetu’l-vucût, el-hadarâtu’l-hams gibi temel öğretilerini geliştirmiş, özellikle tecellî meselesine açılım getirmiştir. Ancak bazı araştırmacılar, kendisinin terminoloji açısından zayıf ve yer yer şiirle bezeli edebî uslûba çalan bir dilinin olduğunu ifade ederler. Abdulkerîm el-Cîlî’nin şairliği de, onun İbn Arabî ile olan ortak yönlerindendir.

Ebu’l-Alâ Afîfî, İbn Arabî’nin şârihlerini ikiye ayırır. İlk gruptakiler Konevî, Kâşânî, Davud el-Kayserî gibi Fusûs şârihleridir. Bu gruptaki mutasavvıflar, İbn Arabî’nin daha kolay anlaşılmasını sağlayarak, fikirlerinin yayılmasına katkı sağlamışlar; fakat şerh alanından, özgün te’lif aşamasına geçememişlerdir. İkinci gruptakiler ise daha ziyade İbn Arabî’nin vahdetu’l-vucût nazariyesi üzerinden yeni ufuklar açan mutasavvıflardır. Ebu’l-Alâ Afîfî, bunların başında Abdulkerîm el-Cîlî’yi sayar ve bu bağlamda onun kendine özgü bir İbn Arabî takipçisi olduğunu söyler.

Abdulkerîm el-Cîlî, ayetleri te’vîl ederek, kavramların içeriklerini zenginleştirir. Fakat burada dikkat çekilmesi gereken, onun bu yorumlarının, dinî kavramların anlam zenginliğini sağlamaktan öteye gitmemiş olmasıdır. Dolayısıyla Abdulkerîm el-Cîlî düşüncesini, Sünnî çerçeve içerisinde değerlendirmek gerekir.

İnsân-ı kâmil düşüncesi:

Abdulkerîm el-Cîlî, küllî ve cüzî bütün alemleri, ilahî ve kevnî kitapların tamamını kendinde toplayan; ruhu, kalbi, aklı ve nefsi ile mükemmelleştirip mutlak tasarruf sahibi olan; kusursuz bir ayna gibi maddî-manevî her şeyin yanı sıra, ilahî vasıfları ve kudretleri de yansıtan insân-ı kâmil fikrini ve izah tarzını, büyük ölçüde İbn Arabî’den tevarüs eder. İnsanların ruhları, insân-ı kâmilde tecellî eden ilahî sıfat ve kudretlerden birer “nüsha”dır. Abdulkerîm el-Cîlî burada nushatu’l-Hakk terkibini kullanır. Bu nüshalar, asl’a yani Allah’a nisbet ve bağlılıkları ölçüsünce kâmil insan olurlar. O, Allah’ın sıfatlarını dörde ayırır: zâtî sıfatlar, cemal, celal ve kemâl. İşte insân-ı kâmil dediği kişi, bu dört sıfatı kendisinde toplayarak, onları görünür kılandır. Zira bu makamda iken o nushatu’l-Hakk; Allah’ın bir kopyası olur.

Abdulkerîm el-Cîlî’ye göre insân-ı kâmil, Allah’ın isim ve sıfatlarını yansıtan bir ayna gibidir. Bu isim ve sıfatlar, insân-ı kâmilde tecellî edip doruk noktasına ulaştığında, insan ile alem arasında yakınlık meydana getirir. Burada insân-ı kâmil, akıl, ruh, nefs ve kalp yetilerinin harmonisi ve birliği yoluyla kemâlâta erişir. Bu sürecin her bir aşamasında, manevî bir arınma söz konusudur. Bunu mümkün kılan, Hz. Peygamber ve ondan sonra gelen tasavvuf ehlinin yolunu takip etmektir. Abdulkerîm el-Cîlî’ye göre insân-ı kâmil, Hz. Peygamber’den başkası değildir. İnsanların çok azı bu mertebeyi elde edebilecek olsa da herkes bu yolun talibi olabilir.

Abdulkerîm el-Cîlî, 796/1393 yılında Zebîd’te iken, Hz. Peygamber’in el-Cebertî’nin formunda kendisine göründüğünü söyler. İfadesine göre Hz. Peygamber, her çağda, o dönemde yaşayan bir velinin formunda yeryüzünde olur. Fakat onun bu düşüncesi, tenâsüh ya da yeniden dirilme fikrinden uzaktır. Burada onun kastettiği, Muhammedî hakikatin, her çağda yeniden ortaya çıkmasıdır; sırdır.

Allah-insân-âlem ilişkisi ve tecellî:

Abdulkerîm el-Cîlî düşüncesinde tecellî, merkezi bir konuma sahiptir ve insân-ı kâmil öğretisi ile ilişkilidir. Abdulkerîm el-Cîlî, Allah ile âlem arasındaki ilişkiyi, O’nun yaratıkları üzerinde kendisini görünür kılması öğretisi ile açıklar. Allah’ın isim ve sıfatları sonsuz olmakla birlikte bunlardan doksan dokuzu tanımlanabilirdir ve bunlardan her birinin husûsî bir anlam ve işlevi vardır. İşte Allah, bu isim ve sıfatları ile kendisini aşikar eder. Bu, aynı zamanda tüm mahlûkâtın kesret içindeki vahdetini; yani çokluk içindeki birliğini temsil eder. Zira tüm mahlûkât, zâhirdeki farklılık ve çeşitliliğinin aksine aslında birdir. Dolayısıyla Allah-âlem ilişkisi bağlamında, bütün âlemin Allah’ın tecellîsi olması nedeniyle Allah’tan başka varlık yoktur. Âlemde görünen kesret, bir olan Allah’ın farklı isim ve sıfatlarının görünümünden ibarettir. Bu şekilde yalnızca bir zâta dayanması sebebiyle Abdulkerîm el-Cîlî’nin sisteminin monist olduğu söylenir.

Abdulkerîm el-Cîlî, Allah-insan arasındaki ilişkiyi açıklarken de aynı metafizik sistemi kullanır. Buna göre Allah’ın isim ve sıfatları, âlem gibi, insanda da tecellî eder. Ancak insan, tüm mahlûkât içinde özel bir konuma sahiptir. Çünkü o, Allah’ın yaratıcı güçlerinin tamamının tecellîgâhı olmaya kabiliyetlidir. Akıl, nefs, ruh ve kalbi ile insan, Allah’ın sonsuz merhamet ve güzelliğini aşikar eder. Bu bağlamda insan mikro-kozmostur. Çünkü o, alemdeki tüm aslî ve hususî özellikleri teşmil eder.

İnanç-ibadet meselesi: Abdulkerîm el-Cîlî, inanç ve ibadet kavramlarına farklı bir yorum getirir. Bu düşünceye göre bütün mahlûkât, Allah’a ibadet etmek için yaratılmış olmaları hasebiyle, farklı din ve inançlara sahip olsalar bile, gerçekte Allah’a ibadet etmektedirler. Bu noktada insanları farklılaştıran, ibadetlerinin zuhûrunda hakikate olan yakınlık yahut uzaklıklarıdır. Şöyle ki, Peygamberler aracılığı ile vahyedilen dinler, hakîkâti tam olarak ihtiva ederken; insanların oluşturduğu inançlar, hakîkâtin kendisini değil, sınırlı mazharlardaki zuhûrunu temsil eder. Dolayısıyla inanç formlarını kendileri ihdas edenler, peygamberler tarafından sunulan daha mükemmel forma inanmayıp, kendi icat ettikleri forma inandıkları için cehennemde cezaya maruz kalacaklardır.

 

Varlık Düşüncesi ve Metafiziği

 

Abdulkerîm el-Cîlî’nin metafizik düşüncesi, büyük ölçüde vaḥdetu’l-vucût geleneğinin temel tezlerini yansıtır. Ona göre üç ontolojik mertebe söz konusudur: Zât, Allah, âlem veya halk.

Zât: Zât olması bakımından hiçbir kavram ile tanımlanamayan, her şeyin kendisine dayandığı ve kendisiyle tanımlandığı bir kavram olması itibariyle bütün kavramların en küllîsidir. Bu nedenle o, bilginin objesi olmaktan uzaktır. Çünkü herhangi bir şey, benzeri yahut zıddı ile bilinebilir. Halbuki ʿAbdulkerîm el-Cîlî’nin ifadesiyle “varlıkta zâtın ne benzeri, ne de zıddı vardır.” Ona göre, bütün tecellîlerin üzerinde olan zât, kendisinde potansiyel olarak bulunan yetkinlikleri –ki, bunlar isim ve sıfatlardır- bi’l-fiil ortaya çıkarmayı ve bu suretle bilinmeyi dilediği için tecellî etmiştir. Zât, tecellî vasıtasıyla idrâkin objesi haline gelir. Şu halde ilâhî zât, “Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi istedim ve bu nedenle halkı yarattım.”  kudsî hadisinde de işaret edildiği gibi, bilinmek için tecellî etmiş ve âlemi yaratmıştır.

Allah: Abdulkerîm el-Cîlî, bütün belirlenimlerin ötesinde olduğu halde, isim ve sıfatlarıyla tecellî ederek bilginin objesi haline gelen zata Allah, O’nun mertebesine de ulûhiyet ismini verir. Buna göre ulûhiyet, sonsuz sayıdaki isim ve sıfatların zuhûr ettiği mertebenin adıdır. Allah, zâta nisbetleri bakımından birbiri ile aynı olan, fakat her biri kendine özgü niteliklere sahip olmaları itibariyle birbirinden farklı olan sonsuz sayıdaki isim ve sıfatların ortak adıdır.

Âlem veya halk: İlahî isim ve sıfatlar -zorunlu olarak- kendilerine konu olan varlığı, yani âlemi gerektirir. Zira objesi olmaksızın isim ve sıfatların varlığını düşünmek mümkün olmaz. Söz gelimi, Allah’ın rızık sıfatına konu olan “merzûk” söz konusu olmadan Allah’a Râzık denmesinin hiçbir anlamı olmaz. Zira böyle olmuş olsa, isim ve sıfatlar muattal olur. Şu halde isim ve sıfatlar olmasa, âlem zuhûr etmemiş olur; eğer âlem olmasa, isim ve sıfatlar bilinemez. İsim ve sıfatlar, bütün âlemde zâhir olduğu gibi, âlem de onların mazharıdır. Dolayısıyla isim ve sıfatlar ile âlem arasında zorunlu bir ilişki vardır. İsim ve sıfatların zuhûr etmiş olduğu ulûhiyette, hem Hakk’a, hem de halka ait hakîkatler bulunur. Bu sebeple ulûhiyet, gerek isim ve sıfatların, gerekse onların eserlerinin, yani âlemin tamamının birlikte bulunduğu mertebedir. Buna göre Allah, hak ve halkın hakîkatlerinin ortak ismidir. Abdulkerîm el-Cîlî, bu yaklaşımdan hareket ederek Allah ile âlemin ayniyeti sonucuna ulaşır.

Burada söz konusu edilen ontolojik mertebelerden hareketle Allah ile âlem arasındaki ilişki, Abdulkerîm el-Cîlî’nin tecellî öğretisi ile birlikte şu şekilde açıklanır: Allah, isim ve sıfatlarının eseri olması itibariyle âlemin bütün parçalarında tecellî etmiştir. Âlemdeki hiçbir varlık, Allah’tan bağımsız bir varlık olarak düşünülemez. Çünkü her bir varlık, Allah’ın farklı mertebedeki tecellîsinden ibarettir. Bu minvalde Abdulkerîm el-Cîlî, Allah ile âlemin ilişkisini anlatırken su ile kar analojisinden yararlanır: “Su ve karı düşünelim: Kar, suyun farklı bir yönüdür; su ise karın aslı ve özüdür. Kar ismi suyun değişmiş halinin geçici bir ismidir. Zira gerçekte kar, sudur. Nitekim kar eridiğinde, su olacaktır.” Bu analojide Hakk suya, halk ise kara karşılık gelmektedir. Abdulkerîm el-Cîlî’ye göre Allah yani Hakk, âlemin bütün ferd ve parçalarında isim ve sıfatları ile zuhûr eder.

 

Öne Çıkan Eserleri

  • el-İnsānu’l-kāmil fī maʻrifeti’l-evāhir ve’l-evāʾil. (Te’lîf). Tah. Ebû Abdurrahmān Salāh bin Muhammed bin Uveyda.  Lubnān: Dāru’l-Kutubu’l-ʻİlmīyye, 1997. Çev. Abdülaziz Mecdi Torun. 2.bs. İnsân-ı Kâmil.  İstanbul: İz Yayıncılık, 2002. Çev. The Perfect Man. Reynold Alleyne Nicholson. Cambridge, 1921. Çev. L’homme Universel. Titus Burckhard. Paris: 1975.
  • Şerhu muşkilâti’l-Futûḥâti’l-Mekkiyye li-İbnu’l-‘Arabî. (Şerh). Tah. Yūsuf Zîdān. Kuveyt: Dār Suʻādu’s-Ṣabāḥ, 1992.
  • Ḳasîdetu’l-nâdirâtu’l-ʿayniyye. (Te’lîf). Tah. Yūsuf Zîdān. Beyrūt: Dāru’l-Cīl, 1988.
  • el-Menâzıru’l-ilâhiyye. (Te’lîf). Tah. Necāh Mahmūd el-Guneymī. Mısır: Dāru’l-Menār, 1987.
  • el-Kemālātu’l-İlāhīyye fī’s-ṣıfāti’l-Muḥammadīyye. (Te’lîf; 805/1402-03; Zebîd, Yemen) Tah. Saʻīd ʻAbdulfettāh.  Kahire: Mektebetu ʻĀlemu’l-Fikr, 1997.
  • Nesīmu’l-seḥer fī baʻḍ ṣıfāt ḫayri’l-beşer(Te’lîf) Tah. Ḳāsım el-Ṭıhrāni. Beyrūt, Lubnān: Dār ve Mektebetu’l-Hilāl, 2009.
  • Kâbe kavseyn ve multeḳa’n-nâmûseyn fī maʻrifeti Seyyid el-Kevneyn ṣallallāh ʻaleyhi vesellem. (Te’lîf). Tah. Aḥmed Ferīd el-Mezīdī. Kahire: Dāru’l-Āfāḳu’l-ʻArabīyye, 2007.
  • el-Kehf ve’r-ra kîm fī şerhi bismillāhirrahmānirrahīm. (Telif Tarihi: 805/1402-03’den sonra) Beyrūt, Lubnān: Dār ve Mektebetu’l-Hilāl, 2008.
  • Merâtibu’l-Vucûd ve ḥakkîkkatu kull mevcûd. (Te’lîf). Ceble, Suriye: Bidâyât, 2007.