​Web sitesi yüksek çözünürlüğü nedeniyle telefonlara uyumlu değildir; daha iyi bir sonuç için lütfen bilgisayarınızda kullanınız!

 Timeline

Sa’dî Şirazî

1213 - 1292

Bostan ve Gülüstan'ın yazarı meşhur İranlı Şair

Açıklama :

Turgay Şafak. "Sa'dî Şirazî". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org
  • Mustafa Çiçekler. “Sa’dî”. İstanbul: TDVİA, C.35 (1989): 405-407.
  • Tahsin Yazıcı. “Gülistan”. İstanbul: TDVİA, C.14 (1989): 240-241.
  • Adnan Karaismail. “Bostan”. İstanbul: TDVİA, C.6 (1989): 307-308.
  • Hüseyin Dâniş. “Serâmedân-ı Sohen” içinde sy. 367-421. İstanbul: Matbaa-ı Hayriyye, 1327.
  • İbrahim Emiroğlu. “Sa’dî’nin Bostan’ında Bazı Ahlâkî Mesajlar ve Mantıksal İncelikler”. Felsefe Dünyası 56 (2012): 23-55.
  • Sadi Şirazi. Bostan ve Gülistan. Çev. Kilisli Rıfat Bilge. Konya: Meral Yayınevi, 1980.

İsim

Sa’dî Şirazî

Tam İsim

Ebû Muhammed Sa’dî

Doğum Tarihi, Doğum Yeri, Ölüm Tarihi, Ölüm Yeri

d. 610-215/1213-1218?, Şiraz

ö. 691/1292, Şiraz

Hocaları

Cemaleddin Ebü’l Ferec Abdurrahman İbnü’l Cevzî 

Şehabeddin es-Sühreverdî, Bahâeddin Zekeriyyâ el-Mültânî, Ebü’l Kâsım Abdurrahman b. Muhammed b. Ahmed b. Hamdân

Ebû Abdullah Muhammed b. Yahyâ el-Bağdâdî 

Mahmûd b. Ahmed b. Mahmûd ez-Zencânî

Necmeddin el-Badraî

İletişim ve etkileşimde bulunduğu isimler

Atâ Melik el- Cüveynî

Şemseddin El-Cüveynî

Abaka Hân

Hayatı

610-215/1213-1218 [?] yılları arasında doğduğu tahmin edilmektedir. Şiraz’da dünyaya gelmiştir. İlk Eğitimini Atabek Sa’d b. Zengî’nin mülazımı olan babasından almaya başlamış babasının ölümü üzerine Dedesi Mes’ud b. Muslih el-Fârisi yetiştirmiştir. 620/1223 yılında Bağdat’a girerek Nizamiye Medresesinde ders gördü. Mustansıriyye medresesi hocalarından meşhur İbnü’l Cevzî’nin torunu olan ve o dönem Muhtesib görevi bulunan İbnü’l Cevzî ve Şehabeddin Sühreverdi’den etkilendi.  Hicaz, Şam, Lübnan ve Anadolu’ya seyahatler yaptığı bilinmektedir. Kaşgar, Belh, Sumenât, Mısır, Habeşistan, Ermenistan ve Çin gibi yerlere gittiğine dair rivayetler tarihi hadiselerle örtüşmemektedir. Henüz hayatta iken şöhreti yayılmış Emir Hüsrev Dihlevî ve Hasab Dihlevî gibi çağdaş şairler onun üslubunu takip etmişlerdir. Eserlerinde Farsça’nın yaygın bilinen kelime kadrosunu kullanmayı tercih etmiştir. Yaşadığı dönemde yaygın olan Arapça terkip ve cümleler Sa’dî’nin şiirlerinde fazla görülmez. Şiirinin ve nesrinin en önemli özelliği akıcı, sade ve sehl-i mümteni olmasıdır. Gazel türünü müstakil bir tür haline getirmiştir. Ömrünün son yıllarını Şiraz’ın kuzeybatısında şimdi medfun olduğu hankahında riyazet ve ibadet ile geçirdi. 27 zilhicce 691/9 Aralık 1292 tarihinde vefat etmiştir. Zamanla harap olan mezarı Kerim Hân Zend tarafından 1180/1766 senesinde yenilenmiştir. Sa’dî’nin bütün eserlerini içine alan Külliyâtı ilk defa Ali b. Ahmed b. Ebû Bekr-i Bî-sütûn tarafından 726/1326 ve 734/1333 yıllarında tertip edilmiştir. 

 

Öğretisi

Doğu edebiyatının en meşhur ediplerinden biri olan Sa’dî Şirazî düşüncesini yazmış olduğu iki önemli eserde beyan etmiştir. Her iki eser de eğitici-öğretici ve ahlaki öğretilere yer vermesi ve bunları fasih ve akıcı bir şekilde aktarmış olması ile İslam dünyasının hemen her köşesinde haklı bir üne kavuşmuştur. Eserlerinde ideal insan tipine yer verir. Mesnevi tarzında yazılmış olan Bostan’ın bölüm başlıklarına bakıldığında Sa’dî’nin tasavvurundaki insan ve toplum yapısı açıkça görülür. Bostan’ın bâbları sırayla adalet, tedbir ve fikir; cömertlik ve ihsan; aşk ve sarhoşluk; tevazu; teslim ve rıza; Kanaat; Terbiye; Afiyete Şükür; Tevbe ve doğru yol; Münâcat ve hatime’den oluşmaktadır. Aynı şekilde Gülistanın bâblarına baktığımızda da Sa’dî’nin ahlak anlayışını görebiliyoruz. Bâblar sırasıyla padişahların ahlakı; dervişlerin ahlakı; kanaatın fazileti; susmanın faydaları; Aşk ve gençlik; zayıflık ve yaşlılık; Terbiyenin tesiri ve sohbet adabı şeklindedir. Eserlerinde anlatmış olduğu kıssa ve hikâyelerle kendi idealindeki padişah, derviş, aşık vb kişilerin hangi ahlaka sahip olması gerektiğini anlatmaktadır.

 

Ahlak ve Siyaset Düşüncesi

Sâdî siyaset ve ahlak düşüncesinin temeline adaleti yerleştirmiştir. Onun asıl hedefi insanlara ahlaki güzellikleri anlatmak, hak ve adaletin tesis edildiği bir toplum inşa etmektir. Sa’dî ahlaki kavramları bir eğitimci gibi kullanır. Dile getirmek istediği ahlaki düşünceyi kıssalarla örnekleyerek anlatır. Ona göre bireyler tek başlarına değil toplumun uzvu gibi birbiriyle ilişkili olarak yaşarlar. Bir uzuv yaralanıp acı çektiğinde nasıl diğer uzuvlar da acı çekiyorsa bireyin hissettiği dertler ve yaşadığı sıkıntılar diğer insanlar tarafından hissedilmelidir. Bir hükümdarın varlığı halka bağlıdır ve ona hizmet etmek için vardır. Sa’dî’nin ahlak anlayışının kaynağı İslam'dır. Örnek alınacak kimse ise Hazreti Muhammed’tir. İnsanlara karşı davranışı belirleyen şey hak ve adalettir. Neyi hak ediyorsa o şekilde davranmalı. Kötülüğün yayılmaması için tedbir alınmalı ve iyiliği arttırmalıdır.

Sa’dî’nin siyasete dair düşüncesini hem gülistan ve Bostan’da hem de Nasihatü’l mülük gibi küçük risalelerinde yer vermiştir. Gülistan’ın birinci bâbı ‘Padişahları ahlakı’, Bostan’ınki ise ‘Adalet, tedbir ve fikir’ başlığını taşımaktadır. Siyaseti maslahatı gözeterek değerlendiren Sa’dî Gülistanın ilk hikayesinde ‘maslahat gereği söylenen yalan, fitne çıkaracak doğrudan daha evladır diyerek siyasette maslahatçı bir anlayışa sahip olduğunu göstermiştir. Ona göre saltanatın devamının ilk şartı ahlaktır. Hükümdarın yapması gerekenleri sıraladığı Nasihatü’l mülük adlı eserine ‘Allah ihsanı ve adaleti emreder’ ayetini zikrederek başlamıştır. Devlet ve mülkü korumanın yegane yolu halka şefkat ile davranmaktır. Mülk sahiplerinin insaf, ihsan ve adalet sahibi olması halkın istikamet üzre olmasın ve emniyet, huzur, güven, ticaretin artması ve bolluğa sebep olur. Gündüz halka padişahlık yapan padişah gece hakkı kapısında kulluk yapmalıdır. Mülkün asıl sahibinin Yüce Allah olduğunu unutmamalıdırlar. Din bilginlerine iyi davranmalı ve hürmet etmelidir. Saltanatını şeriata tabi kılmalı. 

 

Öne Çıkan Eserleri

  • Bostan (Sa’dî-nâme). (Ahlak ve Edebe dair konuların işlendiği mesnevi; 655/1257) Nşr. Muhammed Ali Fürûğî, Külliyat-ı Sâdî, (1385 h.ş). Tahran: İntişarat-ı Hermes. Çev. Kilisli Rıfat Bilge. Bostan ve Gülistan. 12. Bs. Konya: Meral Yayınevi, 1980. 
  • Gülistan. (Makame türünde yazılmış ahlaka dair mensur bir eserdir; 656/1258) Nşr. Muhammed Ali Fürûğî, Külliyat-ı Sâdî, (1385 h.ş). Tahran: İntişarat-ı Hermes. Bostan ve GülüstanÇev. Kilisli Rıfat Bilge. Konya: Meral Yayınevi, 1980.
  • Divan. Nşr. Muhammed Ali Fürûğî, Külliyat-ı Sâdî,, (1385 h.ş). Tahran: İntişarat-ı Hermes.
  • Nasihatü’l Mülük. Nşr. Muhammed Ali Fürûğî, Külliyat-ı Sâdî, (1385 h.ş). Tahran: İntişarat-ı Hermes. Nasihatü’l Mülük. Çev. Turgay Şafak. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2015.
  • Risale-i Akl ü Işk. Nşr. Muhammed Ali Fürûğî, Külliyat-ı Sâdî (1385 h.ş). Tahran: İntişarat-ı Hermes. Nasihatü’l Mülük. Çev. Turgay Şafak. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2015.
  • Risale-i Enkiyânû. Nşr. Muhammed Ali Fürûğî, Külliyat-ı Sâdî (1385 h.ş). Tahran: İntişarat-ı Hermes.